De Europese Unie is een zeer ijverig producent van normen die het economisch verkeer reguleren. In het verleden ging het om technische harmonisatie en geleidelijk ook normen op het gebied van veiligheid en gezondheid. Sinds de jaren ’60 van de vorige eeuw nam normering op boven-nationale, Europese schaal zijn grote vlucht. Het gaat nu om een markt van veel meer dan 500 miljoen mensen, inclusief landen als Noorwegen, Zwitserland en verschillende toetredingskandidaten. Veel ruimer, gevarieerder en strategisch belangrijker is inmiddels de voorthollende normering – ruimer geformuleerd: grensbepaling door overheden – van het economisch leven op terreinen waar normatieve opvattingen van ethisch-politieke aard doorslaggevend zijn, zoals milieu en privacy.

Normen beperken de vrijheid bedrijven

In westerse landen en grote delen van de rest van de wereld is sprake van een liberale markteconomie. Normen vergroten de invloed van de staat als marktregulator ten opzichte van het individuele bedrijf. In Europa is de rol van de staat groter dan in de VS (op dit moment wordt dat verschil zelfs groter). In een geglobaliseerde economie – dagelijks worden enorme stromen goederen en data verplaatst – kan alleen een norm die geldt voor een zeer grote deelmarkt effect hebben. De ‘macht van de norm’ is daarnaast groter naarmate de handhaving beter is, de inbedding in het gehele juridische systeem meer sluitend en de democratische legitimiteit beter gewaarborgd. Als je deze drie criteria bijeen neemt plus de voorwaarde van een grote deelmarkt, dan ligt Europa van de potentiële ‘normsupermachten’ – VS, China, Europa, India – voorop.

Het normenuniversum

Belangrijke gebieden (niet limitatief) van ethisch-politieke aard waarop na de Tweede Wereldoorlog normering door de overheid, in elk geval de Europese, plaatsvond, gaande is of eraan zit te komen zijn de volgende.

-Mededinging

-Consumentenrecht

-Financiële instellingen

-Overname/participatie door buitenlandse investeerders/bedrijven

-Militair-strategische goederen, kritische technologie en wapenhandel

-Kunstmatige genetische verandering

-Kunstmatige intelligentie

-Milieu

-Persoonlijke levenssfeer

-Auteursrechten, uitgevers (zie onder dit artikel)

-Cultuurindustrie; film, TV

-Toegankelijkheid wetenschappelijke publicaties.

Harmonisatie als machtsinstrument

Stel dat de Verenigde Staten zich grotendeels terugtrekken uit het multilaterale handelssysteem en met name uit de WTO; Trump zinspeelt daarop. Neem ook eens aan dat de economie van de toekomst meer behoefte heeft aan nieuwe normen (milieu, databescherming) dan aan deregulering. Dan heeft dat Europese model goede papieren in een wereld met een kleinere maar nog steeds functionerende WTO plus sterke bliaterale handelsakkoorden. Een wereld waarin de VS een meer solistische rol spelen en waar China wel belang heeft bij normenharmonisatie (milieu!), voorzover dat de macht van de communistische partij niet aantast (databescherming!). In die wereld zal harmonisatie van normen een grote rol blijven spelen met nog steeds als drijvende kracht de economische voordelen van globalisering.

‘Soft power’ via harmonisatie van normen is één van vele machtsinstrumenten al is het op de korte termijn niet het sterkste. Het helpt – op de lange termijn – bij het creëren en behouden van gemeenschappelijke markten. Militaire macht werkt op kortere termijn. De (dreiging met) militaire macht van de VS zal dat land bijvoorbeeld nog jarenlang de mogelijkheid bieden om economieën te ondergraven of te verwoesten: Turkije, Rusland, Iran, bijvoorbeeld. Economieën die voor Europa potentieel belangrijk kunnen zijn.

Intussen

Duitsland werkt sinds een paar weken in overleg met Frankrijk aan een herstart van de economische samenwerking tussen de EU en Turkije. Het kader is formeel nog steeds het toetredingsoverleg richting EU. Mijn inschatting: het wordt geen lidmaatschap, maar … voortzetting van de harmonisatie op allerlei terreinen.

Fragmentatie van markten

Als de bovenstaande redenering klopt, dan kunnen wij op wereldschaal een zekere fragmentatie van markten verwachten. China wil zijn eigen internet. Google zal in China een ander Google zijn of er definitief niet meer binnenkomen. Europa maakt zijn eigen privacyregels. Facebook c.s. komen er nu nog tamelijk goed mee weg. Maar, de tendens is: het wordt lastiger. Duitsland wil kritische overnames en participaties controleren. De regering wil een grens van 15%, de linkse partijen 10%. het Duitse bedrijfsleven is er niet blij mee. Toch, binnen enkele jaren zal het Europees beleid zijn.

Citaat, veiligheidsexpert Bruce Schneier (NRC 28/12/2017): “De VS doen niets; ik heb mijn hoop gevestigd op Europa. De EU is de regulerende supermacht van de wereld. (…) de algemene data- en privacy verordening van mei 2018, zal een enorme impact op de rest van de wereld hebben.”

Jan W. Schnerr, 12 september 2018

foto: Europees Parlement dat een kwartier geleden met ruime meerderheid stemde vóór het beschermen van de rechten van kranten en andere uitgevers tegen het businessmodel van Google c.s.