Op een doodstille plek op de dijk tegenover Terschelling lees ik over iets dat zich recent in ‘Verweggistan’ afspeelde: de overwinning in de stad New York van de “kansloze” Zohran Mamdani op de machtige oud-gouverneur Andrew Cuomo. Het is een teken aan de wand.
De (latere) burgemeester van Leeuwarden en onze (toen nog) premier
Als de kloof tussen de economische onderklasse en de lagere middenklasse enerzijds en de politieke elite anderzijds te groot wordt komen er andere tijden aan. In de VS is dit proces volop gaande. De kortingen op sociale uitgaven en gezondheidszorg om de lastenverlaging voor de rijke bovenlaag te kunnen financieren is een afschrikwekkend voorbeeld. Kan de Europese politiek zo’n Amerikaanse ‘sociale escalatie’ nog vermijden nu bovendien de defensie uitgaven drastisch omhoog moeten?
Europese politieke carrières
Onze politieke klasse is traag met aanpassing aan de grote veranderingen die op Europa afkomen. Ik bedoel de snel afnemende macht van de VS, het demasqué van de “westerse waardengemeenschap” en de eenzaamheid die ons wacht buiten de NAVO en de internationale rechtsorde. Ik probeer die traagheid te begrijpen. Die grote veranderingen zijn al één of twee decennia gaande maar blijkbaar versterken zij elkaar pas recent zodanig dat de gladde helling waarop wij Europeanen zitten voor een breder publiek voelbaar wordt. Met “politieke klasse” bedoel ik hier de gekozen politieke toplaag en het hogere kader van de mainstream politieke partijen. Deze toplaag wordt bevolkt door mensen die een carrière lang gewend zijn om zich te conformeren aan heersende narratieven: ‘westerse waarden’, ‘Amerikaanse bescherming’, ‘Israëls recht op zelfverdediging’, ‘Russische dreiging’, ‘moslimterrorisme’, etc. Het geregeld hoppen vanuit politieke (‘gekozen’) functies (waarbij gevoeligheid voor wat er leeft onder de bevolking nog een rol speelt) naar functies op basis van benoemingen (minister, burgemeester, functies bij de NAVO, enz.) versterkt de band van de politieke klasse met de ‘deep state’. Het maakt de politieke klasse veranderingsresistent.
Druk op Europa vanuit drie kanten
De grote veranderingen geven ruimte aan het toch al ingebakken Amerikaanse isolationisme en de groeiende economische macht van China en het Globale Zuiden. En de eenzaamheid die ons in het gezicht staart maakt de turbulentie aan Europa’s grenzen extra bedreigend. Het eerste, de golf van isolationisme in de VS waarvan president Trump nu de exponent is komt voort uit een binnenlands fenomeen. Namelijk de groeiende kloof tussen enerzijds de Amerikaanse onder- en middenklasse en anderzijds de Amerikanen die profiteren van het internationalisme van de supermacht en de daarbij behorende oorlogen in ‘Verweggistan’. Isolationisme is tussen de Atlantische en de Stille Oceaan niet nieuw en waarschijnlijk zal ook deze golf langdurig zijn. De verschuiving van het economisch zwaartepunt naar China en het Globale Zuiden zal ongetwijfeld zeer langdurig zijn, ondersteund als die wordt door de demografische factor. De derde ontwikkeling is de onrust in Europa’s voortuin: Noord-Afrika, het Midden-Oosten en Oekraïne/(Wit-)Rusland. Deze onrust en bestuurlijke chaos vraagt dringend om Europees beleid dat gebaseerd is op een nieuwe basis: Europees belang. Dat dat binnen pak weg vijf jaar lukt lijkt me een illusie. Maar de discussie is begonnen en defensie zal daarbinnen ongetwijfeld een top-issue blijven.
Haagse NAVO-top: versluierd afscheid
De Europese politiek op buitenlands terrein beperkt zich nog steeds tot het slechts aanbrengen van accenten op het Amerikaanse geopolitieke beleid. Amerikaans isolationisme zal daardoor natuurlijk niet tegengehouden worden. Alleen al daarom zal Europa gedwongen worden om een eigen politiek te gaan volgen. Maar er zijn meer redenen. Er zit een ‘rompstaat Oekraïne’ aan te komen waar de Amerikanen hun handen van af zullen trekken. Rusland zal eisen stellen aan die rompstaat die de soevereiniteit ervan aantasten, terwijl de EU al uitzicht op lidmaatschap heeft geboden. Rusland zal de EU (terecht) niet serieus nemen zolang de Amerikanen (Victoria Nuland: “Fuck the EU”) beslissen. Iets verderop devalueert de staat Israël tot een godsstaat met een kernwapen die in permanente staat van oorlog met zijn omgeving verkeert. De chaotische immigratie uit Afrika en het Midden-Oosten is zeker niet voorbij en zal leiden tot een militarisering van Europa’s grenzen.
Tegen de achtergrond van deze ontwikkelingen was de recente NAVO-top een theater. Europa beloofde 5% van zijn bbp aan defensie te besteden. Zet een bril op en het blijkt 3,5% te zijn. Maar dan nog! Vindt de VS het oké dat er geleidelijk meer wapens in Europa zelf ingekocht gaan worden? En dat Europese systemen niet per sé aan de voorschriften van de NAVO voldoen? Heeft het Amerikaanse opperbevel van de NAVO op den duur nog genoeg te doen? Hoe dan ook, Europa heeft tijd nodig en dat geeft gelegenheid voor pappen en nathouden van de Amerikanen. Het geeft Washington anderzijds ook gelegenheid voor het uit elkaar spelen van Europese landen. Lastig, maar een echt probleem lijkt mij dat ook 3,5% niet haalbaar is zonder zware bezuinigingen op de sociale welvaartsstaat. En eigenlijk, nu ik er eens goed over nadenk, is 2% meer dan voldoende als de legers van Duitsland, Frankrijk, Polen, de Scandinavische landen (die zitten al vergaand op één lijn) plus enkele middelgrote landen zoals Nederland echt gaan samenwerken en een Europa-brede vergaande standaardisatie van militair materieel doordrukken.
2%
Met Terschelling en Ameland op de achtergrond zie ik vissen geërgerd uit het water omhoog springen maar dat kwam door het oorverdovend voorbijvliegen van een Amerikaanse straaljager met een Nederlandse piloot en de wetenschap dat die toestellen maar 20% van de tijd operationeel zijn, dat het onderhoud voor een deel uitsluitend door overgevlogen Amerikanen uitgevoerd mag worden en onderhoud aan sommige onderdelen zelfs alleen maar in de VS mag plaatsvinden. Weer zie ik er een paar omhoog springen. “Rustig maar”, roep ik, “het wordt 2% en die vismigratiesluis in de Afsluitdijk wordt gewoon afgebouwd.”