De oude Sowjet-geest komt nog één keer uit de fles. Al wordt de nieuwe tsaar, Poetin niet gesteund door een Russische adel maar door een rondreizend circus van miljardairs die afwisselend verblijven in villa’s en paleizen in Moskou, Londen, Tel Aviv, Zürich, Marbella en New York. De twintigste eeuw waart rond. De Amerikaanse president Biden roept zowaar associaties op met de strenge rust die F.D. Roosevelt op oude foto’s uitstraalt, Boris Johnson doet zijn best om uit de schaduw van Churchill te stappen, de wereld buiten Europa en Amerika lijkt net als rond 1938 even niet te bestaan. Om het historische plaatje compleet te maken: Europese leiders vergaderden vorige week in Versailles net als in 1918. Maar dan grijpt de eenentwintigste eeuw ons weer bij de lurven: de gruwelen van de slagvelden zijn maar een paar tikken op je mobiel verwijderd. In de verte, voorbij het slagveld loert zwijgend maar veel sterker dan een eeuw geleden een Chinese draak. En Versailles?

Crisis geeft Europa een duw

Die bijeenkomst in Versailles bij Parijs op 10 en 11 maart j.l. is bij nader inzien interessant als je wil proberen om iets wijzer te worden over wat deze onverwachte oorlog in de komende jaren voor Europa kan gaan betekenen. Voor de Angelsaksische media is Rusland vaak te complex en daarom zo ongeveer synoniem met ‘Poetin’. Ook de Europese Unie is een onbegrijpelijk fenomeen. Daarom de Duitse FAZ en af en toe Le Monde erbij gehaald en de laatste verklaring van de Raad van Europese staatshoofden en regeringsleiders (de Raad). Het gaat daarin over wat voor onze toekomst een factor tien belangrijker is dan wat er in Den Haag of Londen gebeurt: wat is er gaande in Parijs, Berlijn en Brussel?

Wij besloten (de Raad schrijft in de wij-vorm) dat de Europese Unie meer verantwoordelijkheid zal nemen voor haar eigen veiligheid en dat zij op het gebied van defensie een strategische koers zal varen en ervoor zal zorgen dat zij autonomer kan optreden.

Dat is een intentieverklaring. Omdat Europa geen gezamenlijk kernwapen heeft en om Washington niet ongerust te maken wordt die intentieverklaring aangevuld met:

[Dit] vormt een aanvulling op de NAVO, die, voor de staten die er lid van zijn, de grondslag
van hun collectieve defensie blijft.

Het gaat hier niettemin om de zelfstandige Europese defensiepoot, gericht dus op conventionele wapens. Daar wordt al twintig jaar over gepraat maar het was nooit besloten. Nu wel. Daaronder volgen plannen waar de Fransen al langer mee rondlopen maar waarvan niemand beter dan zij snappen hoe je ze alleen tijdens een grote crisis en dan vooral onder Frans voorzitterschap kunt doordrukken. Plannen op Europese schaal onder andere op het gebied van defensie-en-ruimtevaart, het stopzetten van gas- en olie-invoer uit Rusland en (dus) één groot Europees energienetwerk, het Europawijd synchroniseren van stroomnetten, gasopslag coördineren en idem LNG-infrastructuur en nog een paar zaken.   

Groot-Brittannië remt niet meer af

Een oude wijsheid is dat de Europese Unie jaren broedt op de volgende stap in het integratieproces – ogenschijnlijk zonder resultaat want er ligt altijd wel één lidstaat dwars – en dat dan een crisis zorgt voor een plotselinge ruk naar voren. De stap voorwaarts van ‘Versailles’ vorige week lijkt mij ongekend groot en is mogelijk gemaakt door twee dingen: de schok die de oorlog in de Oekraïne veroorzaakt (miljoenen vluchtelingen en bombardementen langs de EU-grens) en de Brexit waardoor de Unie slagvaardiger is. Hoe de Londense regering in een crisis “zelf” het land bestuurt wordt geïllustreerd door de gang van zaken rond de bescheiden vluchtelingenstroom vanuit de Oekraïne. Terwijl de Britse inlichtingendienst suggereert dat men daar al wekenlang wist van de Russische inval, bereikt nauwelijks een Oekraïense vluchteling het eiland. Het ministerie van Binnenlandse Zaken is namelijk volgens Politico verrast door de “invasie” en had geen plan gemaakt. “The U.K. has been unable, both from a practical point of view but also from a political point of view, to do anything near [the EU offer]”. Take back control. Dat terug halen van control zal hopelijk nog wel tot iets leiden bij het aanpakken de olichargen kliek die de economische basis vormt van het Russische machtssysteem. Ondanks de ferme taal van Boris Johnson komt die aanpak slechts zeer aarzelend op gang. Lukt het hem niet om de banden te verbreken tussen deze kliek en de City en de Conservatieve Partij dan gaan de EU-sancties daar ook pijn doen.

EU, Rusland en Oekraïne

Het EU-sanctiewapen krijgt eerst in deze situatie echt tanden. Zonder nu te geloven dat dit soort maffiose structuren helemaal uitgerookt kunnen worden denk ik dat de EU voor het Europese continent een heel eind kan komen. Zeker nu de VS de EU hierin volgen (Biden in de State of the Union: “We’re joining with European allies to find and seize their yachts, their luxury apartments, their private jets.” Then he added this direct warning: “We’re coming for your ill-begotten gains”). De Oekraïners hebben daar op dit moment treurig genoeg geen baat meer bij. De beperkingen van de Navo zijn duidelijk en dat heeft iedereen in het verleden zo gewild. Hoop voor Oekraïners en de Russische bevolking is er alleen op termijn. Namelijk als de Russische machtsstructuur struikelt over de economische breuk met Europa en de avontuurlijke politiek in de Oekraïne. Als de relatie China-EU in stand blijft. Als de Verklaring van Venetië gevolgd wordt door daden.

Veel speculatie maar dat is meestal zo met de toekomst.

foto: Tudor mansion in Surrey, één van de huizen van oligarch Usmanov