Category Archives: Europa, Nederland

2026: de ‘civilizational erasure’ van Europa?

Posted on by

Citaat van de maand: “It’s an honor to serve you in this volunteer position to make Greenland a part of the US.” (Louisiana’s gouverneur Jeff Landry tot zijn president)

***

Fris het nieuwe jaar in

Het jaar 2026 is vijf dagen oud en één voorspelling kan al genoteerd worden: de door president Trump voorspelde zelfvernietiging van de Europese beschaving vindt dit jaar niet plaats. We zitten op 1500 jaar (West-)Europese beschaving. 2500 jaar zelfs als je rekent vanaf de Griekse klassieke periode. Longue durée noemde historicus Fernand Braudel dat. Trumps presidentschap zou hij hooguit gezien hebben als een ‘gebeurtenis’.  

In een briljant artikel zegt Dalibor Rohac die senior fellow is bij het American Enterprise Institute, ook naar Amerikaanse maatstaven een rechtse organisatie:

“The suggestion that the EU represents a dead end in Europe’s civilization betrays a profound ignorance of the continent’s history. (…) Since the fall of the Roman Empire, Europe has always been balancing cultural and political unity and diversity, and its succession of unwieldy quasi-federal institutions are a part of that. Far from being an aberration, the EU continues in the tradition of the Holy Roman Empire, the Hanseatic League or the Polish-Lithuanian Republic.”

Amerika in 2025

Californische tech-miljardairs braken door op verschillende fronten. Hun investeringen compenseerden nog het verval van de puur industriële sector in Amerika. De onderlinge concurrentie is daar moordend. Maar de doorbraak van Musk c.s. op een hoger niveau – de politieke macht in Washington – is niet conform het handboek vrije markt. Zelfs de oude ’Epstein-elite’ van Democraten en Republikeinen legde het af tegen de tech-bros die hun eigen (vice-)president naar voren schoven. Ten oosten van ons bracht de oorlog in Oekraïne de zwakke punten van het Amerikaanse militair-industrieel complex aan het licht. En, minder opvallend was er de veenbrand genaamd BRICS die knabbelt aan macht van de dollar.

Europa in 2025

Er was ook een veenbrand onder het ‘eigen volk’: de Europese varianten op MAGA zoals AfD, Front National en Reform UK. De politieke reacties daarop zijn krampachtig (Duitsland), zoekend-elitair (Frankrijk) of zonder meer chaotisch (VK). De stabiliteit die Meloni’s Broeders van Italië brachten – tot voor kort “neo-fascistisch”, inmiddels met een stabiele pro-EU en euro-vriendelijke politiek – stemt tot nadenken. De morele gidsfunctie die Europa nog wel had struikelde definitief over de genocide in de Gazastrook.

Minder opvallend: de nucleaire dreiging kwam terug van weggeweest. Plaatsing van middellange-afstand raketten met Duitsland als lanceerplatform, Duitse oorlogsretoriek, aanvallen op Russische atoombommenwerpers en op aan Rusland gerelateerde schepen. Hoe groter de interne verwarring – in Duitsland en VK vooral – hoe groter de risicobereidheid en hoe pijnlijker de afwezigheid van een consistent verhaal. China botste met de Nederlandse minister van Economische Zaken en won.  

Europa in 2026?

De marginalisering van de NAVO is gaande. Wat nu? “De bewapening van Europa moet over drie-vier jaar op orde zijn. Als Rusland Oekraïne verovert dan lokt voor hen Europa.” Een duidelijk verhaal maar het lekt aan alle kanten. Ik zou eerder zeggen: Als de stervende Navo doorgaat met acties op Russisch grondgebied dan volgen in 2026 Russische acties directer gericht op Europa. Het goede nieuws is drieledig, lijkt mij. 1. De beleidschaos in Washington zet Europa in beweging. 2. De economische druk vanuit China dwingt Europa tot meer realisme. 3. Het ‘andere Amerika’ – de universiteiten, de non-profit wereld, de niet-fascistoïde meerderheid binnen de Maga-beweging, de middenklasse die zijn geld ziet wegvloeien naar de miljardairs, etc. – is niet zomaar verdwenen.

Valt de Europese Unie uit elkaar? Niet waarschijnlijk. Al zullen de interne spanningen hoog oplopen. De anti-Russische retoriek overtuigt het publiek in Noordwest-Europa niet meer echt en in Zuid-Europa en Frankrijk nog minder.  Als Friedrich Merz zo doorgaat, gesteund door de bloedeloze SPD verdient hij eind 2026 de AfD als partner. Wat ‘extreem-rechts’ werkelijk zal doen kom je pas te weten als zij regeringsverantwoordelijkheid dragen. Maar dit jaar zullen de regeringen in de Europese Unie (Merz en Starmer voorop als zij willen overleven) afscheid moeten nemen van het verhaal van het ‘vereende’ Oekraïne dat Rusland nog wel drie jaar “kan bezig houden”.

Spektakel op langzaam verschuivende aardplaten

Hoe het ook zij, het verband tussen nauwelijks zichtbare lange termijn trends en spectaculaire actuele gebeurtenissen is alleen achteraf te bepalen. Sterker nog: de ‘ondergang van het Romeinse Rijk’ bijvoorbeeld – zo las ik op mijn favoriete website over de oudheid – wordt door verschillende historici nu, na anderhalf duizend jaar, ‘gedateerd’ ergens tussen het einde van de tweede tot en met de zevende eeuw na Christus. Europa is daarna toch maar weer mooi opgekrabbeld en heeft een infrastructuur – van transportroutes tot rechtsstaat, van bedrijven, goed bestuur en publieke voorzieningen tot universiteiten – die voorlopig nergens geëvenaard gaat worden.

Uncle Sam op afstand, Europa door een dal

Posted on by

Las ik dit nu ooit in een Amerikaanse roman of zag ik het in een film? Iemand vertelt aan de bar over ‘kleine problemen’ in zijn bedrijf. De man naast hem staart dof voor zich uit en zegt, “Een faillissement gaat op twee manieren, eerst hééél langzaam en dan heel snel”.  

Europa verzet zich tegen een Amerikaans-Russische deal inzake de verloren oorlog in Oekraïne. De Amerikaanse machtselite heeft een andere prioriteit: Rusland moet worden losgeweekt van China. Oekraïne is daarbij een speelballetje, Europa een speelbal. Maar de Europese politieke kaste heeft de grootste moeite om op basis van die realiteit een draai te maken. Nu wil men zelfs Russische tegoeden stelen en die honderden miljarden vervolgens aan het op zijn laatste benen lopend regiem in Kiev geven dat daarmee de Russische troepen zal dwingen tot … ja, tot wat precies?

Droomwereld van de Europese politiek

“Nothing about Ukraine without Ukraine, nothing about Europe without Europe, nothing about NATO without NATO”, zei de president van de Europese Commissie een week geleden in Straatsburg. Dat is verontrustend en wel om drie redenen. Ten eerste omdat de belangen van Europa niet dezelfde zijn als de belangen van Oekraïne, ook al negeren Europese woordvoerders en mainstream media die realiteit al vier jaar. Ten tweede omdat ‘nothing about Europe without Europe’ een droomwereld weerspiegelt waarin Donald Trump en Ursula von der Leyen gesteund door Merz, Macron, etc. hand in hand gezamenlijke belangen verdedigen. Helaas dit is een muis die brult. Het nothing about NATO without NATO is om dezelfde reden – en nog een paar andere, zie hieronder – iets uit een voorbije wereld.

Wakker worden in de realiteit

De werkelijke wereld is op weg van een unipolaire situatie naar een multipolaire orde. Van de Verenigde Staten als enige haan in de kippenren naar een wereld met twee grootmachten, VS en China. En daarnaast? Rusland? Het land is reusachtig qua omvang, het grenst aan alles en iedereen, is een volwassen kernmacht en het verbaast vriend en vijand in de Oekraïne-oorlog: binnen de kortste tijd organiseert het een gigantische, technologisch hoogstaande oorlogsmachine en dat zonder binnenlandse opstand. Gecombineerd met een diplomatie die meer strategisch denken doet vermoeden dan in Washington, Brussel, Berlijn en Parijs bij elkaar. En al kan ik mij Rusland met zijn bescheiden en bovendien neerwaartse demografie moeilijk als grootmacht voorstellen, het grenst aan Europa. Dat is een bedreigende situatie zolang Europa vanuit Moskou gezien, a) een verlengstuk is van Amerika, b) in feite al niet meer de VS-veiligheidsgarantie heeft, c) zelfs geen tactische kernwapens heeft, d) dwars blijft liggen inzake beëindiging van de oorlog in de Oekraïne en e) ook economisch (sancties, energie) en financieel een anti-Ruslandkoers vaart.   

De NAVO?

De NAVO is niet dood, maar onzekerheid over de toekomst ervan is alom aanwezig. Getuige twee reanimatievoorstellen van aanstormende, relatief pro-Atlantische deskundigen. 1. Hier wordt gedacht aan versterking van de NAVO, maar dan in de vorm van een gezamenlijke verdedigingsinspanning door twee soevereine spelers: VS en Europa. 2. Of, nog meer optimistisch ook vanuit een Atlantische visie, [NATO] needs to evolve beyond war and find a purpose in peacetime. In conservatieve kringen in de VS circuleren meer rigoreuze plannen, that outline a significant U.S. retreat from NATO, including shrinking the size of NATO staff and pulling U.S. forces out of Europe (hier). De Amerikaanse Heritage Foundation is duidelijk over een Europese politiek (in dit geval ten aanzien van Israël) die niet strookt met de Amerikaanse lijn: For too long, Europe has assumed Washington would overlook betrayals in the name of “unity.” That era is over (hier).

Er zijn zeker nog gezamenlijke belangen van de VS en Europa maar helaas vooral veel Europese afhankelijkheden. Ook al loopt de VS niet zomaar weg, de tektonische beweging is duidelijk. De hamvraag is niet of de NAVO overleeft maar of de Europese Unie de geleidelijke marginalisering van de NAVO overleeft bij gebrek aan een soevereine Europese defensiepolitiek.  

Desintegratie Europese Unie?

De angst voor een uiteenvallen van de EU is reëel. Een negatief scenario kan er ongeveer als volgt uitzien. Europa gaat in hoog tempo door met bewapenen. Er ontstaat onderlinge strijd over de aard en urgentie van ‘de Russische dreiging’, over de mate van soevereiniteit ten opzichte van de VS en over de financiering van de defensie vooral in relatie tot bezuinigingen in de sociale sector. Noord-Europa kiest voor een “post-NAVO” in samenwerking met de VS. Polen en Griekenland gaan zwalken. Duitsland en Frankrijk zien geen kans te komen tot een sterk alternatief voor de veiligheid die de NAVO tot voor kort kon bieden of leek te bieden. Als klap op de vuurpijl: de Amerikaanse regering verliest zijn belang bij het voortbestaan van de Europese Unie en speelt met middelpuntvliedende krachten.

Of: sprong naar voren?

Een positiever scenario zou kunnen zijn dat de Duits-Franse as een soort ‘defensie fundament’ legt. Als volgt. Frankrijk legt een relatie tussen zijn kleine peperdure kernmacht en artikel 42.7 van het Verdrag betreffende de Europese Unie; dat artikel legt ook in zijn huidige vorm al een keurige link naar wat er binnenkort nog over zou kunnen zijn van de NAVO. Duitsland gaat meebetalen aan de Franse Force de frappe zodat, als het een beetje meezit het faillissement van La Grande Nation in de komende jaren voorkomen kan worden. In december vorig jaar schreef de RAND Corporation al: ‘This language (bedoeld is artikel 42.7) is arguably more binding even than NATO’s common defense pledge, Article 5, and Russia already agreed not to stand in the way of Ukraine’s EU membership during the 2022 talks’. Veel lidstaten, nerveus geworden door de Amerikaanse terugtrekking uit Europa, schikken zich vervolgens in zo’n Frans-Duitse deal. Ook Italië bijvoorbeeld dat natuurlijk niet wil dat zijn grote defensie-industrie geïsoleerd raakt.

Hoop, aan het einde van het dal

De afgelopen week gaf het Kremlin aan dat als Europa zijn dreigingen op militair en financieel-economisch gebied waarmaakt, een situatie zal ontstaan waarin Rusland zich in oorlog beschouwt met Europa. Uit de VS (Scott Bessent) kwam tegelijkertijd een verklaring die ernstige twijfel zaait over de toekomst van artikel 5 van het NAVO-verdrag. Dit is geen toevallige samenloop. In de zojuist in Washington gepubliceerde National Security Strategy is voor de huidige NAVO geen plaats meer. Volgens Philipp Blom in de NRC op deze Sinterklaasdag is er nog hoop. Dat denk ik ook. “Wat ontbreekt, is de politieke wil”, zegt hij. Dat is te vaag. Frankrijk en Duitsland!!!

l

De lange remweg van de Europese politieke klasse

Posted on by

Op een doodstille plek op de dijk tegenover Terschelling lees ik over iets dat zich recent in ‘Verweggistan’ afspeelde: de overwinning in de stad New York van de “kansloze” Zohran Mamdani op de machtige oud-gouverneur Andrew Cuomo. Het is een teken aan de wand.

De (latere) burgemeester van Leeuwarden en onze (toen nog) premier

Als de kloof tussen de economische onderklasse en de lagere middenklasse enerzijds en de politieke elite anderzijds te groot wordt komen er andere tijden aan. In de VS is dit proces volop gaande. De kortingen op sociale uitgaven en gezondheidszorg om de lastenverlaging voor de rijke bovenlaag te kunnen financieren is een afschrikwekkend voorbeeld. Kan de Europese politiek zo’n Amerikaanse ‘sociale escalatie’ nog vermijden nu bovendien de defensie uitgaven drastisch omhoog moeten?

Europese politieke carrières

Onze politieke klasse is traag met aanpassing aan de grote veranderingen die op Europa afkomen. Ik bedoel de snel afnemende macht van de VS, het demasqué van de “westerse waardengemeenschap” en de eenzaamheid die ons wacht buiten de NAVO en de internationale rechtsorde. Ik probeer die traagheid te begrijpen. Die grote veranderingen zijn al één of twee decennia gaande maar blijkbaar versterken zij elkaar pas recent zodanig dat de gladde helling waarop wij Europeanen zitten voor een breder publiek voelbaar wordt. Met “politieke klasse” bedoel ik hier de gekozen politieke toplaag en het hogere kader van de mainstream politieke partijen. Deze toplaag wordt bevolkt door mensen die een carrière lang gewend zijn om zich te conformeren aan heersende narratieven: ‘westerse waarden’, ‘Amerikaanse bescherming’, ‘Israëls recht op zelfverdediging’, ‘Russische dreiging’, ‘moslimterrorisme’, etc. Het geregeld hoppen vanuit politieke (‘gekozen’) functies (waarbij gevoeligheid voor wat er leeft onder de bevolking nog een rol speelt) naar functies op basis van benoemingen (minister, burgemeester, functies bij de NAVO, enz.) versterkt de band van de politieke klasse met de ‘deep state’. Het maakt de politieke klasse veranderingsresistent.

Druk op Europa vanuit drie kanten

De grote veranderingen geven ruimte aan het toch al ingebakken Amerikaanse isolationisme en de groeiende economische macht van China en het Globale Zuiden. En de eenzaamheid die ons in het gezicht staart maakt de turbulentie aan Europa’s grenzen extra bedreigend. Het eerste, de golf van isolationisme in de VS waarvan president Trump nu de exponent is komt voort uit een binnenlands fenomeen. Namelijk de groeiende kloof tussen enerzijds de Amerikaanse onder- en middenklasse en anderzijds de Amerikanen die profiteren van het internationalisme van de supermacht en de daarbij behorende oorlogen in ‘Verweggistan’. Isolationisme is tussen de Atlantische en de Stille Oceaan niet nieuw en waarschijnlijk zal ook deze golf langdurig zijn. De verschuiving van het economisch zwaartepunt naar China en het Globale Zuiden zal ongetwijfeld zeer langdurig zijn, ondersteund als die wordt door de demografische factor. De derde ontwikkeling is de onrust in Europa’s voortuin: Noord-Afrika, het Midden-Oosten en Oekraïne/(Wit-)Rusland. Deze onrust en bestuurlijke chaos vraagt dringend om Europees beleid dat gebaseerd is op een nieuwe basis: Europees belang. Dat dat binnen pak weg vijf jaar lukt lijkt me een illusie. Maar de discussie is begonnen en defensie zal daarbinnen ongetwijfeld een top-issue blijven.

Haagse NAVO-top: versluierd afscheid

De Europese politiek op buitenlands terrein beperkt zich nog steeds tot het slechts aanbrengen van accenten op het Amerikaanse geopolitieke beleid. Amerikaans isolationisme zal daardoor natuurlijk niet tegengehouden worden. Alleen al daarom zal Europa gedwongen worden om een eigen politiek te gaan volgen. Maar er zijn meer redenen. Er zit een ‘rompstaat Oekraïne’ aan te komen waar de Amerikanen hun handen van af zullen trekken. Rusland zal eisen stellen aan die rompstaat die de soevereiniteit ervan aantasten, terwijl de EU al uitzicht op lidmaatschap heeft geboden. Rusland zal de EU (terecht) niet serieus nemen zolang de Amerikanen (Victoria Nuland: “Fuck the EU”) beslissen. Iets verderop devalueert de staat Israël tot een godsstaat met een kernwapen die in permanente staat van oorlog met zijn omgeving verkeert. De chaotische immigratie uit Afrika en het Midden-Oosten is zeker niet voorbij en zal leiden tot een militarisering van Europa’s grenzen.  

Tegen de achtergrond van deze ontwikkelingen was de recente NAVO-top een theater. Europa beloofde 5% van zijn bbp aan defensie te besteden. Zet een bril op en het blijkt 3,5% te zijn. Maar dan nog! Vindt de VS het oké dat er geleidelijk meer wapens in Europa zelf ingekocht gaan worden? En dat Europese systemen niet per sé aan de voorschriften van de NAVO voldoen? Heeft het Amerikaanse opperbevel van de NAVO op den duur nog genoeg te doen? Hoe dan ook, Europa heeft tijd nodig en dat geeft gelegenheid voor pappen en nathouden van de Amerikanen. Het geeft Washington anderzijds ook gelegenheid voor het uit elkaar spelen van Europese landen. Lastig, maar een echt probleem lijkt mij dat ook 3,5% niet haalbaar is zonder zware bezuinigingen op de sociale welvaartsstaat. En eigenlijk, nu ik er eens goed over nadenk, is 2% meer dan voldoende als de legers van Duitsland, Frankrijk, Polen, de Scandinavische landen (die zitten al vergaand op één lijn) plus enkele middelgrote landen zoals Nederland echt gaan samenwerken en een Europa-brede vergaande standaardisatie van militair materieel doordrukken.

2%

Met Terschelling en Ameland op de achtergrond zie ik vissen geërgerd uit het water omhoog springen maar dat kwam door het oorverdovend voorbijvliegen van een Amerikaanse straaljager met een Nederlandse piloot en de wetenschap dat die toestellen maar 20% van de tijd operationeel zijn, dat het onderhoud voor een deel uitsluitend door overgevlogen Amerikanen uitgevoerd mag worden en onderhoud aan sommige onderdelen zelfs alleen maar in de VS mag plaatsvinden. Weer zie ik er een paar omhoog springen. “Rustig maar”, roep ik, “het wordt 2% en die vismigratiesluis in de Afsluitdijk wordt gewoon afgebouwd.” 

Oorlog in Oekraïne: is dit in het belang van Europa? 

Posted on by

Afgelopen zaterdag terwijl ik de randen van het gazon in de tuin bijwerkte riep de buurman, “liever een Patriotraket in de tuin dan een Rus in de keuken”. Wij lachten om die kreet die we allebei kenden uit het begin van de jaren ’80. Zelfs toen waren er al Europeanen die niet geloofden dat Amerika bereid was een existentieel risico te lopen om Europa te redden. Nu hebben wij Trump er nog bij, ook dat nog. Ik plukte wat onkruid weg en dacht: is voortzetting van de oorlog in Oekraïne in het belang van Europa?

NAVO-lid: welk Europees belang?

Sinds begin deze eeuw oefenden de VS druk uit om Oekraïne op te nemen in de NAVO. Duitsland en Frankrijk durfden zich hiertegen in 2008 te verzetten maar Washington walste daaroverheen. Een NAVO met Oekraïne zou vroeg of laat betekenen, Amerikaanse kernraketten dicht voor Moskou. Wij moeten ons dus eigenlijk afvragen: gelooft de Amerikaanse regering werkelijk dat de Oekraïne-oorlog kan slagen? In die zin, dat Rusland zich zal neerleggen bij Amerikaanse lanceerbases in zijn voortuin als ‘het Westen’ maar lang genoeg doorgaat met Oekraïne te bewapenen? Zo nee (en dat is wat ik denk) dan moet in het Witte Huis toch de vraag langs gekomen zijn: ‘by the way, als dat lidmaatschap niet realistisch is welke andere voor- en nadelen zijn er dan verbonden aan het beginnen en laten voortslepen van die oorlog op Europees grondgebied?’ Europese belangen hebben hoe dan ook geen enkele rol gespeeld bij de Amerikanen. In februari 2014 ook niet toen Washington ijverig meewerkte aan de samenstelling van een nieuwe Oekraïnse ‘democratische’ regering. Topvrouw Victoria Nuland van het State Department op dat cruciale moment: “Fuck the EU”.  

2014-2022: Europa steeds volgzamer

Aan het eind van diezelfde maand in 2014 volgde het eerste waarschuwings-”schot” vanuit Moskou: gevechten in het Donetsbekken en annexatie van de Krim. Gek genoeg, hoe hoger in de daaropvolgende jaren de spanning opliep des te volgzamer werd Europa. Europa zit weliswaar in de NAVO, maar heeft daarbinnen niets te vertellen. Hoewel over het NAVO-lidmaatschap van Oekraïne na 2008 weinig meer werd gesproken was die rode lap niet ingetrokken. Duitsland hield nog een tijd hardnekkig vast aan de gaspijpleidingen met Rusland maar werd op de knieën gedwongen en de Duitse economie koopt sindsdien peperduur Amerikaans LNG-gas. Wie de Nordstream-pijpleiding heeft doen opblazen blijft gissen. De Europese en Russische economieën werden afgekoppeld, culturele en andere contacten verbroken. De geleidelijk steeds betere relatie die Europa en Rusland na de val van het communisme als buren opbouwden werd in twee jaar tijd vernietigd. De NAVO werd afgestoft en geldt weer als een zegen voor Europa. Welk land had daar belang bij?

2022: wel/geen NAVO-lid

Toch was niet iedereen blij met de oorlog. In maart/april 2022 bereikten Poetin en Zelensky een voorlopig akkoord over een mogelijke vredesovereenkomst, het zogenoemde “Istanbul Communiqué” (de onderhandelingspositie van Oekraïne was toen overigens niet slechter dan nu). Oekraïne zag af van NAVO-lidmaatschap en er werd afgesproken dat Zelensky en Poetin elkaar zouden ontmoeten. Helaas, niet iedereen verlangde hevig naar vrede. Die ontmoeting werd afgeblazen nadat de Britse premier Boris Johnson plotseling een verrassingsbezoek aan Kiev bracht, volgens sommige berichten onder druk vanuit het Westen. Oekraïne is inmiddels een verwoest land en vele doden verder. Het publiek in het Westen weet niet beter dan dat komt door een ‘niet geprovoceerde oorlog’ die is begonnen door ‘Poetin’.

2023-2025: Europa slikt alles

Geruisloos slikten de Europese leiders dit. De gepensioneerde Duitse ex-kanselier Gerhard Schröder dus uitgezonderd wat niet erg verbazingwekkend was: die had ook de ruggengraat om niet mee te doen aan de oorlog in Irak toen hij nog wel in functie was. Ook Angela Merkel moest tegen heug en meug om. Daarna verbaasde niets meer. Er volgden ruim twee dodelijke jaren aan het front. Op 12 februari 2025 werd, na een telefoongesprek tussen de presidenten Trump en Poetin, het openingsbod van de VS bij mogelijke onderhandelingen duidelijk: “teruggave van door Rusland bezet Oekraïens grondgebied wordt door de VS niet meer geëist en NAVO-lidmaatschap van Oekraïne is van de baan”. Het laatste wat ik las deze week: Trump is boos op Poetin, daarom levert hij raketten aan Oekraïne. Volgens de Washington Post heeft de president nog overwogen Tomahawk-kruisvluchtwapens beschikbaar te stellen. In een gesprek met Zelensky refereerde hij losjes aan Moskou en Sint-Petersburg als mogelijke doelen. En het allerlaatste: de president voegde er nog aan toe dat Europa dat betaalt.

Tomahawks, St. Petersburg, Moskou … om het oorlogsnieuws te verteren heb je gevoel voor humor nodig. De tuin ligt er mooi bij.  

Is Europa in shock?

Posted on by

In mei 2017 zei Angela Merkel iets heel opvallends: Wir Europäer müssen unser Schicksal in die eigene Hand nehmen. Die Zeiten, in denen wir uns auf andere völlig verlassen konnten, die sind ein Stück vorbei. Das habe ich in den letzten Tagen erlebt. De Duitse bondskanselier was zojuist tegen Donald Trump aangelopen, net 3 maanden president van de VS, de grote Europese bondgenoot. 

Twee decennia: vier schokken

Deze eeuw heeft Europa vier schokken moeten verwerken. In 2003 oefende de Verenigde Staten zware druk uit om mee te doen aan de – vanuit Europees belang bekeken – onzinnige oorlog tegen Irak. Alleen Frankrijk en Duitsland (onder de sterke kanselier Schröder) durfden te weigeren. In 2008 werd Europa aangestoken door de crisis in de oncontroleerbare Amerikaanse financiële wereld, met als uitvloeisel de eurocrisis in 2012. De coronacrisis leidde in 2020 tot het inzicht dat de Europese Unie zelfs op een terrein waarover zij zeer weinig te zeggen heeft – gezondheidszorg – een bestuurlijke innovatie van formaat is. En dan nu het Amerikaanse verraad in de Oekraïne-oorlog in 2025.

Enfin, Merkel verdween geleidelijk uit beeld. Die eerdergenoemde opmerking van de zeer behoedzame Merkel kreeg geen vervolg in de Duitse buitenlandse politiek. Haar opvolger Olaf Scholz heeft ongetwijfeld ook wel dingen gezegd over de relatie tussen Duitsland en de wereld maar een boeiend citaat kan ik niet zo snel reproduceren. Zijn minister van Buitenlandse Zaken Annalena Baerbock van de Grünen daarentegen kondigde een “feministische buitenlandpolitiek” aan. Nog vóórdat zij echter was begonnen met de beloofde feminisering van de internationale betrekkingen was het februari 2025 en confronteerde de ruwe aanvaring tussen Trump en Zelensky Europa met het aloude meer primitieve machtsdenken.

Politici

Na ‘Trump-Zelensky’ vertelden de media ons dat Europa ‘in shock’ is. Dat zou kunnen maar wie is ‘Europa’? Ik bedoel wie zijn er in shock? De politieke leiders? De media? De publieke opinie? De politieke top in Frankrijk zeker niet, want in Parijs zegt men al jaren dat er te veel wordt geleund op de Amerikanen. Londen dan, is men daar geschrokken? Verrast in elk geval want Starmer’s regering had de laatste tijd drastisch ingezet op militaire steun voor de Oekraïne, kennelijk omdat men dacht daarmee in de pas te lopen met de VS. Is de Duitse politieke top overvallen? Er moet op zijn minst binnen de grootste partij CDU/CSU al vóór Trump-Zelensky een rood lampje zijn gaan branden. Anders is de naar Duitse maatstaven spectaculaire uitspraak van de inkomende bondskanselier Friedrich Merz op de recente verkiezingsavond niet te verklaren: “Als wij in juni aanstaande met de NAVO rond de tafel zitten dan is het de vraag of het tegen die tijd gaat over de NAVO zoals wij die nu kennen”.

Media

Zijn de media in shock? Een negatieve benadering van de ‘mainstream media’ luidt als volgt: het zijn ‘corporate media’, zij laten hun oren hangen naar het particuliere kapitaal. Ik zie het wat de media in Europa betreft wat anders. Kwaliteitsredacties moeten de mediaconsument een houvast bieden in de dagelijkse vloed aan berichten vanuit een chaotische wereld: een framework, ofwel een betrekkelijke waarheid die over een langere periode een zekere orde schept in de chaos. Zoals: ‘Europa en de VS vormen een waardengemeenschap en zijn daarom natuurlijke bondgenoten’. Er zat al jaren de klad in dit framework (en varianten daarop) maar Trump II maakt een bijstelling van het redactiebeleid onontkoombaar. Illustratief voor de wijze waarop nette redacties zoals die van de Volkskrant, NRC, TROUW, Nederlands Dagblad, etc. daar momenteel mee omgaan, zijn columns van gerenommeerde redactieleden (“een fundamentele verschuiving in de relatie tussen Europa en Amerika is gaande, … etc.”) waarboven een kadertje geplaatst wordt waarin zoiets wordt gezegd als, “de redactie deelt op basis van interne discussie de zienswijze van de auteur van dit artikel.”

Publiek

De publieke opinie is wel geschokt. Dat zie je in de Tweede Kamer, die ik hoog aansla als barometer van die publieke opinie. Let bijvoorbeeld op de heer Wilders. Hij verenigde (heel knap!) zijn liefde voor Amerikaans neo-fascisme en zijn meer versluierde bewondering voor het Poetinsysteem. Hij zit nu met het duo Trump-Poetin op rozen zou je zeggen. Maar nee, hij komt er in het Kamerdebat niet goed uit. Dat komt denk ik, door het derde en belangrijkste element in zijn succesformule: de vijand dat zijn de politici die over ons dagelijks leven gaan en die zitten in Den Haag en in Brussel. En daarmee zijn wij bij de werkelijke reden om een (positieve) schok te ervaren. Ons land maakt definitief deel uit van Europa, een huis dat bescherming moet gaan bieden tegen de storm die in de grote buitenwereld bezig is op te steken.    

Nb: Mijn vorige column ging over de veronderstelde ‘naïveteit’ van Europa:

“Help, wij moeten onszelf gaan verdedigen.” De media schetsen een naïef Europa
“Help, wij moeten onszelf gaan verdedigen.” De media schetsen een naïef Europa

“Help, wij moeten onszelf gaan verdedigen.” De media schetsen een naïef Europa

Posted on by

Hoe dom was en is Europa nu echt? Valt mee. Ik neem een paar beweringen die de laatste jaren als waarheid verkocht worden.

Een: “Europa was gedurende tientallen jaren te slap of te kortzichtig om zelf voor een stevige defensie te zorgen. Wij leunden decennialang maar zo’n beetje op de Verenigde Staten.” Klopt dat? Nou, om te beginnen een misschien wat banale opmerking: dankzij het feit dat “wij” (ik bedoel het gemiddelde Europese land) een veel kleiner deel van onze welvaart aan wapens besteedden konden wij aanzienlijk meer geld steken in sociale voorzieningen en infrastructuur dan de Amerikanen. Met “aanzienlijk” bedoel ik héél erg veel meer. Het Angelsaksische Engeland zit daar een beetje tussenin. Als je wel eens in een Engels ziekenhuis op de spoedeisende hulp hebt rondgelopen weet je dat een land voor een groot defensiebudget een zware prijs betaalt. En Amerika? Als de gigantische spoedeisende hulp midden in de Amerikaanse stad Boston – een van de welvarendste gebieden in de VS – door Engelsen uit de lagere- en middenklassen bezocht zou worden, dan zou hen dat denk ik wel helpen om te berusten in de wachttijden op hun eigen SEH. Eervol was de Europese rol wellicht niet, maar slap en kortzichtig zeker ook niet. 

Twee: “Dat betekent dus wel dat de VS al die tijd hebben betaald voor onze veiligheid!” Eh … tsja, laat ik daar nu altijd een bijgedachte bij gehad hebben. De VS was in 1945 plotseling de enige wereldmacht en wilde dat blijven. Zij konden Europa (een totaal versplinterd continent) goed gebruiken, op voorwaarde dat het een goede afzetmarkt was voor hun producten inclusief militaire goederen. En een basis voor hun raketten. Het officiële verhaal was dat het Russische atoomwapen was bedoeld voor de aanval. En de NAVO-doctrine luidde dat zodra de eerste Russische raket richting Europa vertrok, de Amerikaanse raketten richting Moskou zouden vertrekken. Dat volgde immers uit artikel 5 van het NAVO-verdrag: een aanval op één van ons, … enz. Dus op het gevaar af dat Boston, New York, en Washington vernietigd zouden worden bij de verdediging van Europa. Zou het echt …? Zo niet, dan lijkt het mij niet onredelijk dat de Amerikanen daar meer voor betaald hebben dan wij hier.

Drie: “Het bovenstaande mag allemaal wel waar zijn, maar in de huidige omstandigheden mag toch wel door de VS geëist worden dat de Europese defensiebudgetten omhooggaan.” Dit is een discussie met twee dimensies waarvan onze Mark Rutte er één welsprekend verwoordt: als Europa 2% betaalt en Amerika 5% (wat de VS overigens niet halen) dan moet dat gat toch voor een deel gedicht worden! Dat mag juist zijn maar er hangt een minstens zo belangrijke vraag aan vast: worden van dat extra Europese geld Europese spullen gekocht, zodat daarmee de Europese defensie op orde kan worden gebracht? Of worden er peperdure Amerikaanse vliegtuigen en technologie aangeschaft waarmee onze afhankelijkheid van de VS nog vergroot wordt? Duitsland en Polen zijn alvast begonnen de tweede weg in te slaan. Minister van defensie Boris Pistorius vaart er wel bij, hij heeft het imago van een man die snel beslissingen neemt. Logisch, hij bewandelt een gebaand pad. 

Wat ik hierboven (als geïnteresseerde leek) schrijf over die aanschaf van dure Amerikaanse spullen wordt binnen de Europese defensie-establishment zelden gehoord. Het is ‘not-done’. Dertig jaar geleden kreeg ik tijdens een discussie in Rotaryverband de vollle laag van topman Dick Berlijn toen ik zoiets suggereerde in verband met de aanschaf van Amerikaanse helicopters in plaats van Franse. Amerikanen zijn minder preuts: ik citeer onder deze Apache helicopter Ashford, Shifrinson en Wertheim in Foreign Affairs ruim anderhalf jaar geleden:

“(…) a dominant U.S. military presence has long suppressed the development of homegrown European defense capabilities and hindered defense cooperation among European states. This outcome was more than a byproduct of U.S. policy: it was a goal. As they forged the post–Cold War security system, the George H.W. Bush and Clinton administrations sought to prevent Europe from building military capabilities that would duplicate those of the United States or displace its leadership in NATO.”

Dankbaarheid bestaat niet tussen landen, laat staan tussen continenten. Een voordeel van een Trump-presidentschap is dat de naïveteit bij een deel van de Europese media en publieke opinie ten aanzien van de relatie met onze grote, verre bondgenoot drastisch aan het verminderen is.

Jan Willem Schnerr

Onvrede met de politiek, een kwestie van functieverlies?

Posted on by

Nederland maakt een “ruk naar rechts”, zegt men. En er is veel onvrede met de politiek. Is dat zo? Wij zijn een land van kleinburgers. Ons land heeft geen politieke visie maar in de eerste plaats een humeur. Mark Rutte is een briljante manager van humeuren. Een kenmerk van humeurigheid is overigens dat de werkelijkheid er niet zoveel toe doet. Wij Nederlanders scoren extreem hoog op de index kwaliteit van leven en op die van goed overheidsbestuur, dat wil zeggen dat wij zeer tevreden zijn met ons leven. Wij hebben verhoudingsgewijs weinig ambtenaren en die zijn zelden corrupt. Toch heerst er grote onvrede met de politiek: de media staan er bol van en allerlei curieuze partijen surfen op die golven.

Wat kunnen de oorzaken zijn van deze merkwaardige situatie? Ik doe een poging.

1. Nederland is in politiek opzicht bezig een provincie van Europa te worden.

2. Het Nederlandse publiek loopt achter qua besef van die ontwikkeling.

3. Ook de media hebben de omslag nog niet kunnen maken.

4. Het sociale vraagstuk is binnenslands niet meer de motor voor partijvorming.

5. Kleine partijen springen in het gat van de onvrede.

1. Steeds meer Europa

De Nederlandse politiek wordt geleidelijk een invuloefening binnen het kader van besluiten die in Brussel worden genomen. Zelfs op gebieden waar Brussel weinig bevoegdheden heeft – defensie, gezondheidszorg – wordt in de praktijk zichtbaar dat de Haagse politiek serieus rekening moet houden met wat er in Europa, en dan met name in Parijs en Berlijn, speelt.

2. Stille marginalisering van ‘Den Haag’

De provincialisering van ons politieke bedrijf was begrijpelijkerwijs nooit een populair onderwerp in Den Haag. Toch voelen veel mensen intuïtief aan dat het huidige politieke bedrijf op nationaal niveau niet meer over “de echte dingen” gaat. De “echte politiek”, dat was vroeger: Drees (AOW), Veldkamp (AWBZ), Den Uyl (werkgelegenheid), Wiegel (Het geld moet verdiend worden) en Lubbers (no-nonsense).

Kok (“Nederland is nog lang niet af”) en Rutte (“Het moet wel gezellig blijven”) waren overgangsfiguren.

3. Functieverlies kwaliteitsmedia

De media zijn cruciaal wat betreft dat Europese ‘nieuwsgat’; vooral de kwaliteitsmedia die in het verleden een doelgroep van hoger opgeleiden bedienden en met hun journalisten een relatief grote invloed hadden op de keuze van relevante nieuwsonderwerpen. Maar de Europese politiek is ingewikkeld, weinig transparant en daardoor saai; niemand is de baas, niemand heeft ooit gewonnen of verloren. Human interest en emotie-journalistiek liggen beter in de markt (NOS: “Om 04.17 uur schudde en kraakte het hele huis, … Een vrouw uit Loppersum “zat rechtop in bed”).

4. De leegte na het sociale vraagstuk

Tot begin deze eeuw was het sociale vraagstuk een reden om voor een (grote) partij te kiezen. Intussen is grote armoede effectief bestreden en fraude ver teruggedrongen. De mogelijkheden tot verdere uitbreiding van sociale wetgeving zijn begrensd. De zorgen over onrecht in de inkomenssfeer zijn vervangen door een diffuse onvrede over de relatieve welvaartsverschillen die zijn blijven bestaan. Deskundigen uiten daarover hun zorgen, maar helaas zal vermogensnivellering nimmer op nationaal niveau worden aangepakt.

5. Woordvoerders voor ontevredenen

Kleine partijen dragen zelden regeringsverantwoordelijkheid en hebben geen last van de consequenties van grote woorden. Zij kunnen per thema onvrede kanaliseren en van emotiepolitiek in het parlement een show maken. Van de media krijgen ze onevenredig veel aandacht. Daarbij gaat het vaak om problemen die om Europese initiatieven vragen: klimaat, vluchtelingen, natuurbeheer.

Resumé:

De blinde vlek voor de verschuiving van nationale naar Europese politiek en de onvrede over de relatieve welvaartsverschillen lijken mij de bronnen van de huidige klaagcultuur. Voor de duidelijkheid: ik ontken niet dat sommige Nederlanders met recht ongelukkig zijn met hun leefsituatie maar de grenzen van succesvol overheidsingrijpen op nationaal niveau zijn in zicht gekomen. Het feit dat de uitkeringsaffaire ondanks enorme politieke druk niet op korte termijn kan worden opgelost is wat dat betreft een teken aan de wand.

Wat kan de oplossing zijn? Ik denk dat die er niet is en dat die ook niet nodig is. Dit optimisme is gebaseerd op de verwachting dat de Nederlandse democratie opgewassen is tegen op en neer dompelende partijen als PVV, FvD, JA21, BBB, SP en anderen. Gaat BBB alsnog regeringsverantwoordelijkheid dragen? Fuseren met het CDA? Geen idee en het maakt eigenlijk ook weinig uit. Grote woorden over de goudeerlijke boerenstand gaan over ons uitgestrooid worden; complexe zinnen over de cultuur van het Avondland, over abortus en het gezin en genderneutrale toiletten. Maar gaan er wetten door veranderen? Ik denk het niet. Wij beginnen op de overige Europese landen te lijken.

Mijn optimisme wordt gesterkt door de Europese integratie, die wordt voortgestuwd door grote crises die minstens eenmaal per decennium Europa bezoeken. In de Angelsaksische pers zijn crisissituaties meestal aanleiding om het einde van de Europese samenwerking aan te kondigen. Of moet ik zeggen “waren”? Adam Tooze laat in de Financial Times van 28/07/2023 een nieuw geluid horen: “… climate and refugees. But another challenge is even more decisive in defining Europe’s future.”. Die ‘challenge’ is volgens Tooze de wederopbouw en vervolgens de integratie van Oekraïne.

De partijen die in het volgende Nederlandse kabinet verantwoordelijkheid willen nemen moeten zich voorbereiden op nog meer Europa. En in hun kielzog de media.

Italië en Meloni zonder Berlusconi

Posted on by

Naast de klimaatverandering en het Russische kernwapen kan ook immigratie op termijn de Europese levensstijl bedreigen. Italië en de Italiaanse politiek liggen wat dat laatste betreft in de frontlinie. Dat leidt tot de vraag, is Italië eigenlijk wel bestuurbaar? Chaotische immigratie blijkt een zegen te zijn voor extreemrechts, tot Finland aan toe.

Het bericht over het overlijden van Silvio Berlusconi bracht mij drie ‘Italiaanse momenten’ in herinnering. Momenten waarop ik iets begon te begrijpen van het absurde politieke theater dat dit grote cultuurvolk zich laat opdienen.

Berlusconi over Meloni: “Neerbuigend, intimiderend, arrogant en beledigend.” Reactie Meloni: “Er ontbreekt één ding: Ik ben niet chanteerbaar.” (‘Giorgia Meloni shows Silvio Berlusconi who’s boss’, The Spectator, 19 oktober 2022)

Een goed boek

Het eerste Italiëmoment kwam door het boek Een geschiedenis van het moderne Italië, van de historicus Jaap van Osta (6e druk, 2016). Een uitstekend overzicht van hoe Italië geworden is tot wat het nu is. De eenwording van Italië was pas in 1861 een feit. “Italië is af. Rest ons nog Italianen te maken”, zei een beroemde Italiaan toen. En inderdaad, Italië is nog altijd een samenraapsel van regio’s en identiteiten. Rome was en is ver weg. De naoorlogse jaren brachten ‘Rome’ verder in de greep van het noorden terwijl het zuiden vooral zijn traditionele corruptie exporteerde. Misdaad en politiek gingen in Rome een fusie aan totdat in de jaren ’90 van de vorige eeuw het politieke systeem ineenstortte.

In 1992 liepen tegen 395 parlementariërs dagvaardingen in verband met corruptie. In deze chaos was Berlusconi, de schatrijke eigenaar van het media-imperium Mediaset als een vis in het water: tussen 1994 en 2011 was hij driemaal premier. Het werden voor het land verloren jaren. Jaap van Osta maakt duidelijk waarom de ordinaire maar talentvolle clown Silvio Berlusconi, zeker in de beginjaren zo populair was. Toch kon ik één ding nog steeds niet begrijpen: waarom deze boef en fraudeur zo’n succes had met het belachelijk maken van de rechterlijke macht. Maar eerst mijn tweede Italië moment.  

Pfeiffer in Italië

Ik las namelijk kort daarna een artikel van Ilja Leonard Pfeiffer (Stiekem blij dat Europa nu Italië vreest, NRC, 02/06/2018) waarin hij met zijn schoonmoeder discussieert over de Italiaanse politiek. Pfeiffer voerde wel eens vaker zijn Italiaanse schoonmoeder in zijn schrijverij op. Tijdens het diner (Pfeiffer ‘eet’ niet bij zijn schoonmoeder, Pfeiffer ‘dineert’) had zij hem gelijk gegeven dat de “Vijfsterrenpopulisten van Beppe Grillo antipolitieke amateurs zijn met gevaarlijke ideeën”. Toch stemde zij op hen “omdat zij de gezichten van al die politici in Rome en hun trawanten” niet meer kon zien.

Vlaming in Italië

Mijn derde ‘Italiaanse moment’ lag veel verder terug maar leidde laat tot inzicht op het punt van die rechters. Twintig jaar geleden trokken wij een dag op met een Vlaming die in een dorpje vlak onder Assisi al twaalf jaar lang samen met zijn Italiaanse vrouw voor de rechtbank streed voor een simpele aftakking van een beekje naar zijn grondstuk om daar iets (ik meen wijnstruiken) te kunnen planten. Er was telkens een reden om de zaak aan te houden en de uitspraak uit te stellen. Hij beschreef ons het informele netwerk waarvan de burgemeester, de rechter en de buurman-grondeigenaar deel uitmaakten. De man was de woede allang voorbij en vermaakte ons met denigrerende Berlusconigrappen over de rechterlijke macht .

Bevrijd van Berlusconi

En nu dan Giorgia Meloni, de in onze media nog geregeld ‘post-fascistisch’ genoemde premier. Haar politieke speelruimte is groter geworden nu Berlusconi, de levensgevaarlijke krokodil, is heengegaan. Ik schreef al eerder over haar, en niet zonder meer negatief, naar aanleiding van de verkiezingen eind vorig jaar die zij glansrijk won. Zij speelt het binnenlandse politieke machtsspel bekwaam en zij laat de Italianen zien dat echt regeren ook in Italië tot de mogelijkheden behoort (zoals ook de competente Mario Draghi deed maar die was toch een niet-gekozen technocraat). Daarom begint zij op Europees niveau een factor van betekenis te worden. Zij is onverzettelijkheid op één punt: immigratie. Het lijkt erop dat zij bezig is Noord-West Europa te confronteren met de gaten in ons immigratiebeleid en de consequenties die dat kan gaan hebben door de demografische tijdbommen die nog liggen te wachten in Noord-Afrika en het Midden-Oosten.

“Poetins oorlog”, schokken en continuïteiten

Posted on by

Ik probeer al kranten lezend en websites bezoekend overzicht te behouden in deze turbulente tijd door continuïteiten en discontinuïteiten te inventariseren. Concreet: leidt de oorlog in Oekraïne momenteel tot een fundamentele verschuiving? Zo ja, welke? Voor het beantwoorden van zo’n vraag wordt meestal verwezen naar geschiedenisboeken die daarover in de toekomst zullen verschijnen. Gezien mijn leeftijd loop ik daar toch maar op vooruit. 

Continue reading →

“Hoelang moet de oorlog duren?”

Posted on by

Het is lang geleden dat wij, althans ik, op de fiets door de stad reed en bedacht dat ik misschien nog wel een kernoorlog zou meemaken. Kleine atoombommen, zogenaamde tactische kernwapens, maar toch. Op 20 april verscheen in de NRC een column van Luuk van Middelaar onder de titel ‘Deze oorlog kan nog jarenlang woeden’. De schok van de oorlog in Oekraïne zegt van Middelaar, is nog niet echt voorbij toch begint iets van gewenning op te komen. Bij hem, een van de weinige strategische denkers in onze media leidt dat meteen tot de vraag of zich al een eindpunt van de oorlog begint af te tekenen. Dezelfde vraag kom je tegen in de uitstekende podcasts van Arend Jan Boekestijn en Rob de Wijk op de zender BNR. Twijfel ook of het wenselijke scenario, Rusland terug achter de eigen grenzen, überhaupt haalbaar is zonder dat in reactie daarop de Russische tactische kernwapens tevoorschijn komen.

Continue reading →