Category Archives: Amerika

2026: de ‘civilizational erasure’ van Europa?

Posted on by

Citaat van de maand: “It’s an honor to serve you in this volunteer position to make Greenland a part of the US.” (Louisiana’s gouverneur Jeff Landry tot zijn president)

***

Fris het nieuwe jaar in

Het jaar 2026 is vijf dagen oud en één voorspelling kan al genoteerd worden: de door president Trump voorspelde zelfvernietiging van de Europese beschaving vindt dit jaar niet plaats. We zitten op 1500 jaar (West-)Europese beschaving. 2500 jaar zelfs als je rekent vanaf de Griekse klassieke periode. Longue durée noemde historicus Fernand Braudel dat. Trumps presidentschap zou hij hooguit gezien hebben als een ‘gebeurtenis’.  

In een briljant artikel zegt Dalibor Rohac die senior fellow is bij het American Enterprise Institute, ook naar Amerikaanse maatstaven een rechtse organisatie:

“The suggestion that the EU represents a dead end in Europe’s civilization betrays a profound ignorance of the continent’s history. (…) Since the fall of the Roman Empire, Europe has always been balancing cultural and political unity and diversity, and its succession of unwieldy quasi-federal institutions are a part of that. Far from being an aberration, the EU continues in the tradition of the Holy Roman Empire, the Hanseatic League or the Polish-Lithuanian Republic.”

Amerika in 2025

Californische tech-miljardairs braken door op verschillende fronten. Hun investeringen compenseerden nog het verval van de puur industriële sector in Amerika. De onderlinge concurrentie is daar moordend. Maar de doorbraak van Musk c.s. op een hoger niveau – de politieke macht in Washington – is niet conform het handboek vrije markt. Zelfs de oude ’Epstein-elite’ van Democraten en Republikeinen legde het af tegen de tech-bros die hun eigen (vice-)president naar voren schoven. Ten oosten van ons bracht de oorlog in Oekraïne de zwakke punten van het Amerikaanse militair-industrieel complex aan het licht. En, minder opvallend was er de veenbrand genaamd BRICS die knabbelt aan macht van de dollar.

Europa in 2025

Er was ook een veenbrand onder het ‘eigen volk’: de Europese varianten op MAGA zoals AfD, Front National en Reform UK. De politieke reacties daarop zijn krampachtig (Duitsland), zoekend-elitair (Frankrijk) of zonder meer chaotisch (VK). De stabiliteit die Meloni’s Broeders van Italië brachten – tot voor kort “neo-fascistisch”, inmiddels met een stabiele pro-EU en euro-vriendelijke politiek – stemt tot nadenken. De morele gidsfunctie die Europa nog wel had struikelde definitief over de genocide in de Gazastrook.

Minder opvallend: de nucleaire dreiging kwam terug van weggeweest. Plaatsing van middellange-afstand raketten met Duitsland als lanceerplatform, Duitse oorlogsretoriek, aanvallen op Russische atoombommenwerpers en op aan Rusland gerelateerde schepen. Hoe groter de interne verwarring – in Duitsland en VK vooral – hoe groter de risicobereidheid en hoe pijnlijker de afwezigheid van een consistent verhaal. China botste met de Nederlandse minister van Economische Zaken en won.  

Europa in 2026?

De marginalisering van de NAVO is gaande. Wat nu? “De bewapening van Europa moet over drie-vier jaar op orde zijn. Als Rusland Oekraïne verovert dan lokt voor hen Europa.” Een duidelijk verhaal maar het lekt aan alle kanten. Ik zou eerder zeggen: Als de stervende Navo doorgaat met acties op Russisch grondgebied dan volgen in 2026 Russische acties directer gericht op Europa. Het goede nieuws is drieledig, lijkt mij. 1. De beleidschaos in Washington zet Europa in beweging. 2. De economische druk vanuit China dwingt Europa tot meer realisme. 3. Het ‘andere Amerika’ – de universiteiten, de non-profit wereld, de niet-fascistoïde meerderheid binnen de Maga-beweging, de middenklasse die zijn geld ziet wegvloeien naar de miljardairs, etc. – is niet zomaar verdwenen.

Valt de Europese Unie uit elkaar? Niet waarschijnlijk. Al zullen de interne spanningen hoog oplopen. De anti-Russische retoriek overtuigt het publiek in Noordwest-Europa niet meer echt en in Zuid-Europa en Frankrijk nog minder.  Als Friedrich Merz zo doorgaat, gesteund door de bloedeloze SPD verdient hij eind 2026 de AfD als partner. Wat ‘extreem-rechts’ werkelijk zal doen kom je pas te weten als zij regeringsverantwoordelijkheid dragen. Maar dit jaar zullen de regeringen in de Europese Unie (Merz en Starmer voorop als zij willen overleven) afscheid moeten nemen van het verhaal van het ‘vereende’ Oekraïne dat Rusland nog wel drie jaar “kan bezig houden”.

Spektakel op langzaam verschuivende aardplaten

Hoe het ook zij, het verband tussen nauwelijks zichtbare lange termijn trends en spectaculaire actuele gebeurtenissen is alleen achteraf te bepalen. Sterker nog: de ‘ondergang van het Romeinse Rijk’ bijvoorbeeld – zo las ik op mijn favoriete website over de oudheid – wordt door verschillende historici nu, na anderhalf duizend jaar, ‘gedateerd’ ergens tussen het einde van de tweede tot en met de zevende eeuw na Christus. Europa is daarna toch maar weer mooi opgekrabbeld en heeft een infrastructuur – van transportroutes tot rechtsstaat, van bedrijven, goed bestuur en publieke voorzieningen tot universiteiten – die voorlopig nergens geëvenaard gaat worden.

Trump: ‘We are under invasion from within’

Posted on by

Is de Trump-regering serieus van plan het leger op grote schaal in te zetten tegen “binnenlandse onlusten”? Zo ja, dan rijst de vraag wat daarachter zit. Er zijn immers geen grootschalige onlusten laat staan een dreigende burgeroorlog. Dus: is het serieus?

“Binnenlandse oorlog” serieuze optie?

Op de marinebasis Quantico in het Amerikaanse Virginia vond afgelopen dinsdag een bizarre bijeenkomst plaats. Achthonderd (!) topmilitairen – generaals en admiralen – waren door minister van defensie Pete Hegseth met spoed opgetrommeld. Ook vanaf verre posten – Philippijnen, Perzische Golf, Zwarte Zee – waar spanningen hoog oplopen.

Trump hield een redevoering, zijn boodschap was warrig maar levensgevaarlijk: Amerika wordt bedreigd door een vijand van binnenuit, níet een buitenlandse vijand: That’s a war too. It’s a war from within. Deze dreiging zou gevaarlijker zijn dan welke buitenlandse dreiging ook, inclusief die van China. Het was een onwezenlijk theater: de volledige legertop zat daar dicht op elkaar gepakt in een ambiance als bij een toespraak van de Leider van Noord-Korea.

Amerika’s vijand zit volgens de president vooral in de grote steden, een mengsel van ‘radical left’ (waaronder gekozen Congresleden), criminele immigranten en de wereld van drugs en misdaad. De verzamelde legertop werd weinig subtiel gewaarschuwd: “This is gonna be a big thing for the people in this room because it’s the enemy from within and we have to handle it before it gets out of control.” Zie hier, hier en hier wat gerenommeerde retired generals er deze week over zeiden.

Serieuze voorbereidingen in gang

Artikel II van de grondwet benoemt de president tot opperbevelhebber van het leger en de marine. Trump dinsdag tot de generaals: “Last month, I signed an executive order to provide training for a quick reaction force that can help quell civil disturbances (…) top military officers will play part in ‘war from within’ in major US cities.” De president heeft in de afgelopen weken al militairen gestuurd naar Los Angeles, Washington, DC, Memphis/Tennessee en Portland/Oregon. Dinsdag suggereerde hij dat binnenkort andere steden volgen, onder andere San Francisco, Chicago en New York. Hij eiste van het militaire apparaat dat het reageert op perceived threats at home waaronder riots and unauthorised immigration. Nu zullen Trump en Hegseth zeker niet zo naïef zijn om te veronderstellen dat gepolitiseerd militair machtsvertoon in dergelijke steden geen rellen en straatgevechten uitlokt. Sterker nog, het lijkt mij dat dat ook de bedoeling is: That’s a war too.

De structuur van de Amerikaanse democratie

De Grondwet volgens het 10e Amendement geeft alle bevoegdheden aan de afzonderlijke staten, tenzij expliciet anders bepaald. Wet- en ordehandhaving is in dit systeem de bevoegdheid van de staten. Het sturen van militairen naar steden zal dus naast agressie op straat ook juridisch verzet oproepen. Dat verzet komt inmiddels op gang. Maar ook bestuurlijk verzet: de gouverneur van Californië haalde ermee de wereldpers. En burgemeester Brandon Johnson van Chicago announced on Saturday that he was signing the so-called Protecting Chicago Initiative amid what he said were “credible reports” that Chicago could see militarised activity by the federal government within days.

Wat hier zichtbaar wordt lijkt de voorbode van aanzienlijke problemen: militarisering van ordehandhaving in de grote steden in een context van ongekend felle politieke strijd op landelijk niveau en onrust aan de universiteiten (de “kanarie in de kolenmijn”). Een regering die deze strijd doelbewust aangaat heeft daar bezien vanuit zijn eigen belang en machtspositie, zwaarwegende redenen voor. Maar welke?

Wat speelt er op de achtergrond?

De Amerikaanse bevolking begint te merken dat Amerika zijn status van enige supermacht verliest. Toch houdt het land wereldwijd 800 militaire bases in stand, het defensiebudget groeit verder, oorlogen worden gevoerd (Oekraïne) of voorbereid (Israël/Iran, Venezuela). Financiële ruimte voor de lagere en midden-inkomensgroepen is er niet. De war-on-tariffs begint voor die groepen ook nog eens verkeerd uit te pakken. Trumps populariteit is spectaculair gedaald terwijl een impeachment beweging op gang komt. De president verkeert kortom in een situatie waaruit zelfs een slangenmens zich moeilijk kan bevrijden.

Afleidingsmanoeuvre?

Een gefabriceerde crisis, zoals een “oorlog in het binnenland” zou de aandacht kunnen afleiden van de problemen die niet worden opgelost. De president ziet namelijk geen kans om de Oekraïne-oorlog te beëindigen terwijl hij al voor zijn aantreden beloofde “Bidens oorlog” binnen een week te kunnen stoppen. Gevaarlijker nog voor de president is de massaslachting in de Gazastrook. Het wordt steeds duidelijker ook voor de MAGA-achterban van de president, dat ‘de machtigste man ter wereld’ geen kans ziet om Israël in het gelid te zetten: the tail waggles the dog. Informatie over wat er in Gaza gebeurt dringt door in brede lagen van de Amerikaanse bevolking, vooral bij de jongere leeftijdsgroepen. Verrassend genoeg ook in de MAGA-achterban die het meer moet hebben van de sociale media dan van de traditionele informatiebronnen. Zo begon de razend populaire en onlangs vermoordde Charley Kirk dit jaar twijfel over Israël te zaaien onder zijn christelijke achterban. De zeer invloedrijke en (nog) Trump vriend Tucker Carlson doet hetzelfde bij een groter publiek. En dan is er een derde probleem dat een sluimerend probleem lijkt maar dat een politieke kernbom kan worden … de Epstein affaire.

Most Americans want the Epstein files released, poll finds (02/10/2025)

De regering Trump doet er tot nu toe alles aan om het openbaar worden van de Epstein files te voorkomen en treedt daarmee in de voetsporen van Biden. Maar als dat desondanks toch gebeurt dan zijn twee politiek desastreuze gevolgen mogelijk. Ten eerste, het in opspraak raken van invloedrijke Democraten en Republikeinen, onder wie Trump zelf. Ten tweede, het bekend worden van de rol van de Israëlische geheime dienst in deze affaire of op zijn minst het oprakelen van de discussie over mogelijke betrokkenheid. Als men deze twee punten combineert dan doemt de vraag op of de president van de VS chantabel is. Zie dit commentaar van prof. John Mearsheimer.

Klassieke oplossing: afleidingsmanoeuvre

Als een politieke knoop niet meer te ontwarren is kan oorlog een oplossing zijn: de rally round the flag. In het geval van Trump, een ‘oorlog’ in de Verenigde Staten zelf en bij voorkeur in door Democraten bestuurde grote steden.

Het zal geen toeval zijn dat op dit moment op de burelen in Washington het concept ligt van de nieuwe National Defence Strategy: “… prioritize protecting the homeland and Western Hemisphere, a striking reversal from the military’s yearslong mandate to focus on the threat from China”.

Europa, afhankelijk van een olifant die zich bedreigd voelt. Riskant!

Posted on by

Uncle Sam Doesn’t Want You — He Already Has You

Europa’s afhankelijkheid van de Verenigde Staten begint een probleem te worden. Trump I was niet Europa vriendelijker dan Trump II, maar deze keer zijn de zaken voor de nieuwe regering in Washington veel beter voorbereid dan begin 2017. De interne stabiliteit van de VS is in die acht jaar verder verminderd evenals het aanzien van de supermacht wereldwijd. Sterk afhankelijk zijn van een grootmacht die zich waarschijnlijk bevindt in een fase van neergang is gevaarlijk.

Recent nieuws: Sinds enkele dagen ligt op het bureau van Trump’s minister van Defensie het ontwerp van een nieuwe “National Defence Strategy”. De vorige (2018) verklaarde het in bedwang houden van China tot hoogste prioriteit. Die eer valt nu te beurt aan “Home and the western hemisphere”. “Domestic and regional missions above countering adversaries as Beijing and Moscow”. Wij moeten waarschijnlijk denken aan Los Angelos, Washington, Chicago, Mexico, Venezuela, Panama, Noordpoolgebied, Groenland (Denemarken? Europa tot aan de grens met Rusland?). Het ministerie van Pete Hegseth is alvast omgedoopt tot Ministerie van Oorlog. De handschoenen gaan uit. 

Al 80 jaar afhankelijk

Die afhankelijkheid is niets nieuws. Toen de Angelsaksische legers tijdens de Tweede Wereldoorlog uitzicht kregen op een overwinning op nazi-Duitsland overlegden de Grote Drie – Franklin Roosevelt, Winston Churchill en Jozef Stalin – in november 1943. Toen was nog niet bekend waar precies in Europa hun troepen elkaar zouden gaan tegenkomen. De invloed sferen werden pas expliciet verdeeld in Jalta (begin februari 1945). Groot-Brittannië ging nog door voor één van de “Grote Drie” maar werd in 1956 (Suezcrisis) door de VS ruw in het gelid van de ‘bondgenoten’ gezet. Ook het Engelse leger valt onder Amerikaans Navo-commando. Evenals het Franse leger (héél geleidelijk en niet volledig).

Op 19 november 2016 schreef ik een column ‘Gaat Trump Europeanen van ons maken?’ Ik hoopte dat hij ging winnen. Om die reden. Heinrich August Winkler, historicus aan de Humbold-universiteit in Berlijn, schreef enkele maanden later in de NRC dat het presidentschap van Donald Trump, “een breuk [is] in de geschiedenis van het Westen. Waarschijnlijk is het de diepste breuk sinds 1945, zo niet sinds 1917.” Winkler had gelijk. Maar mijn verwachting dat de brute Trump de europeanisering van de Europeaan direct een flinke stimulans zou geven kwam niet uit.

Waarom past Europa zich zo traag aan?

1 De Europese instituties zijn historisch gezien snel tot stand gekomen. Maar door de enorme uitbreidingen met ex-Warschaupact staten rond de eeuwwisseling is er nu een bouwwerk dat nog kraakt van de nieuwigheid.

2 Zo is er geen volwassen Europese buitenlandse politiek, een kernelement van nationale soevereiniteit. Dat komt ook door het volgende punt.

3 Er is geen Europees leger, de ruggengraat van buitenlandse politiek. Dus ook geen politieke autoriteit die voorkomt dat er tien verschillende soorten tanks (etc.) zijn, dat er veel te dure spullen in de VS gekocht worden en dat overstijgende lange termijn projecten (FCAS) maar niet van de grond komen.

4 Er zijn geen Europese informatie- en veiligheidsdiensten.

5 De Europese politieke klasse, ik schreef daar in mijn vorige column over, heeft een lange remweg: een carrière in een ‘Atlantische omgeving’ maakt het voor de politieke en mediale elite moeilijk om een snelle wending te maken naar een wereld waar ‘grote baas’ Washington verandert in een concurrent met soms kwaadaardige trekken.

Risico’s en veerkracht

Wil ‘Poetin’ (ik spreek liever over ‘Rusland’) na het deels wegvallen van Amerikaanse bescherming Europa binnenvallen? Hoe reëel is dat risico? Door alarmisten wordt gesproken over een ‘window of opportunity’ van 2025 tot 2030 voor een Russische aanval. Laat dat nu net de periode zijn waarin Europese politici dringend een verhaal nodig hebben om stijgende defensie uitgaven te laten samenvallen met sanering van de overheidsfinanciën. Problematischer is waarschijnlijk dat het ontbreken van een Europees leger Washington nog jarenlang een hefboom geeft om te blijven interveniëren in de Europese buitenland- en defensiepolitiek.  

Overigens, de lange tijd die het volgens sommige kenners zal kosten om zo’n Europees leger op te bouwen (vooralsnog geloof ik hen) wordt op zichzelf niet tegengesproken door de ongelooflijk korte tijd waarin Polen dat momenteel op nationaal niveau doet. Tegelijk lees ik dat Duitsland daardoor gestimuleerd wordt om het eigen tempo op te voeren. Is dat erg? Het lijkt mij dat dat tot twee verschillende uitkomsten kan leiden: a. nationale wapenwedloop tussen grote Europese staten dan wel b. extra druk om juist Europees te coördineren. Dat laatste vanwege de extra kosten die ‘nationaal’ met zich meebrengt terwijl het kiezersvolk steeds meer begint te vrezen dat aan pensioenen en uitkeringen geknabbeld wordt. Voorspelbaar is dat dat kiezersvolk steeds kritischer gaat vragen wie eigenlijk tegen wie beschermd moet worden. Wat dat alles dan nog met ‘Poetin’ te maken heeft (die na het winnen van de Oekraïne-oorlog ook tegen een economisch probleem aanloopt) is niet eenvoudig uit te leggen. Ondertussen nam één land in betrekkelijke stilte een fundamenteel besluit: Spanje kiest voor Europees vliegtuig.

Hoe dan ook, Europa’s afhankelijkheid van een onzekere supermacht is geen prettige positie. Na succesvol crises te hebben doorstaan staat de Europese Unie nu waarschijnlijk voor de grootste uitdaging in zijn (historisch gezien) korte bestaan.

Tot slot

Europa heeft dus een probleem en loopt risico’s. Maar de veerkracht wordt onderschat. Deze stelling poneer ik na de financiële crisis (2008), de Griekenland crisis (2012), de vluchtelingencrisis (2015) en de coronapandemie. Al zal het uiteen spelen van EU-lidstaten helaas wel een vast nummer worden in de relatie Europa-VS. Polen’s president mocht afgelopen week bijvoorbeeld bij president Trump op bezoek dwars tegen de wens van de Poolse regering in. Maar het is micromanagement door een supermacht. En de ergernis blijft hangen in het collectieve Poolse geheugen.

Ik ben niet pessimistisch voor wat betreft die trage wendbaarheid van de Europese politieke klasse. De iets jongere garde die carrière wil blijven maken voelt aan dat Azië belangrijker wordt evenals de BRICS-groep, dat China sneller dan verwacht een tweede wereldmacht wordt, Amerika zich meer isolationistisch opstelt en dat Europa daar sinds mensenheugenis tussenin lag en blijft liggen en dus van daaruit zijn toekomst moet bepalen.

Verenigde Staten: een omwenteling

Posted on by

foto: Columbia Universiteit, New York, buigt onder extreme druk regering Trump

Het is eerder gebeurd. Spectaculair, onverwacht snel en radicaal kan een land, zelfs een wereldmacht in elkaar zakken of een fundamentele verandering ondergaan. Dat is aan het einde van de jaren ’80 van de vorige eeuw gebeurt in Zuid-Afrika. Gelijktijdig plofte de USSR in elkaar, revoluties, vrijwel zonder bloedvergieten. Twee leiders, Gorbatsjov (1985-1991) en De Klerk (1989-1994) leidden een overgangsbewind, leger en geheime diensten grepen niet in. De VS nam de wereld over. China zou weer een timide, naar binnen gekeerd verweggistan worden met in New York aangeschafte staatsobligaties als spaarpot voor de toekomst en bewaakt door Amerikaanse vlooteskaders in de Stille Oceaan. Zo liep het ook.

Althans tot ongeveer 2010.

Revolutie?

Startvraag: waarheen is Amerika op weg? Er zijn grofweg twee scenario’s. 1. Dit is “slechts” een titanengevecht tussen de Democraten en de Republikeinen. 2. Dit is fase één van een totale omwenteling. In het eerste geval zal dat titanengevecht uitmonden in een nieuw evenwicht. Misschien zullen de Democraten het onderspit delven en zal het partijenlandschap er anders uit gaan zien. Waarschijnlijk zal er ook blijvend een machtsverschuiving zijn van de federatie naar de afzonderlijke staten. Dus een grote verandering maar geen revolutie. In scenario 2 is het minder relevant hoe de twee partijen hieruit tevoorschijn komen: er is één machtscentrum (zoals het Russische Kremlin) en als er al meer partijen overblijven dan vertegenwoordigen die partijen groepen die een rol vervullen binnen dat centrale autocratische bouwwerk.

Wat betekent hetgeen wij wèl weten voor Europa?

Europa

Europese politici besteden op dit moment hun energie aan de praktische politieke vraag: met welke veranderingen in de mondiale positie van de Verenigde Staten moeten wij tenminste rekening houden? Die zijn al vrij fors. 1. De Amerikaanse atoomparaplu boven Europa wankelt: die is dan dus weinig meer waard. 2. De reusachtige aanschaffingen door Europa van conventionele wapensystemen in de VS moeten worden uitgefaseerd. 3. De NAVO, als die al blijft bestaan, zal een Amerikaanse en een Europese pijler moeten hebben (wat op termijn het einde van dit militair bondgenootschap inluidt, maar dat zal de politicus zijn kiezers nog niet vertellen). 4. De modale politicus zal zich voorzichtig gaan distantiëren van de agressieve Amerikaanse politiek tegenover China en in het Midden-Oosten. 5. De Europese politiek moet rekening houden met een zeer geleidelijke neergang van de dollar als mondiaal betaalmiddel.

En, politiek van het grootste belang: in kaart brengen hoe Europa zich teweer kan stellen tegen toenemende Amerikaanse druk en chantage. Dit gebeurt reeds.

VS: tektonische beweging

Volgens geologen verwijdert de Amerikaanse plaat zich met enkele centimeters per jaar van Europa (de euraziatische plaat). Politiek gaat het sneller. Een VS-regering met daarin dertien miljardairs en een smaldeel aan religieuze fanatici is bezig het centrale staatsapparaat deels te ontmantelen onder het voorwendsel van efficiëncy. Onheilspellend is dat een belangrijk deel van het pakket maatregelen bestaat uit rigoureuze kortingen op sociale uitkeringen, gezondheidszorg en dergelijke. Onheilspellend, omdat J.D. Vance, Musk c.s. natuurlijk weten dat daarmee een groot deel van de eigen achterban wordt aangepakt. Kennelijk zijn zij bereid een eventuele verkiezingsnederlaag (bijvoorbeeld bij de tussentijdse verkiezingen in 2026) en dus een machtsverschuiving in het Congres te neutraliseren. Bijvoorbeeld door tijdig de macht van de president (“ons land is in crisis”) uit te breiden. De kliek die nu aan de macht is beheerst al een belangrijk deel van de media en cruciale technologie-sectoren, militair, energie, ruimtevaart, kunstmatige intelligentie. De leiding van de Democratische Partij (die in deze situatie een tegenwicht tegen uitholling van de democratie zou moeten bieden) bestaat uit mensen die er economisch op vooruit zullen gaan. Een deel daarvan is tot woede van de basis al aan het schuiven. De universitaire wereld, een ‘broeinest’ van verzet tegen politieke en culturele gelijkschakeling, wordt harder aangepakt dan wij hier tot voor kort voor mogelijk hielden.

Een ‘revolutie’ van bovenaf?

Dit begint te lijken op een revolutie van bovenaf. De oude economisch-culturele-elite – “Washington”, “New York”, “de Clintons”, de wetenschappelijke elite – wordt opzijgeschoven. De grote bedrijven runnen het land. De centrale staat wordt uitgekleed en het restant moet gemanaged gaan worden als een bedrijf. Gevreesd moet worden dat de heersende groep binnen de Democratische Partij de gang van zaken zal legitimeren als de uitkomst van een democratisch proces.

Jan Willem Schnerr

Mijn vorige column ging over ‘Europa in shock’