Wordt dat stilstaand fietsen of duurzame vrede?
Opmerkelijk: de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Wadephul sprak in New York eindelijk met zijn Russische evenknie Lavrov. Wadephul heeft de ideale uitstraling voor het verkopen aan het grote publiek van een vergelijk met Rusland in de kwestie Oekraïne: 1e Ik ben niet voor de poes! 2e U snapt zeker wel dat ik niet het achterste van mijn tong laat zien? 3e Ik werk voor het Duitse volk en mijn kanselier ook al staat die laatste op het punt om te vallen.
“Tot nu toe”, zei Wadephul eind september in New York bij de VN, “Russia’s leadership shows no real interest in putting an end to its deeply inhumane fantasies of subjugation and conquest. It intends to continue the war against Ukraine.” Zo deed je dat vroeger ook als jongetje op het schoolplein, tegenover een intelligente tegenstander die net zo weinig zin had in een directe vechtpartij als jij: ‘Je bent een schurk maar ik wil wel met je praten’.
Johann Wadephul, Minister van Buitenlandse Zaken van Duitsland
Hét moment: wel of geen overeenkomst
Dit wordt het gouden uur voor functionarissen als Wadepuhl. Zijn baas Friedrich Merz staat aan de top van een politiek vacuum: Duitsland wordt geregeerd door mensen van wie niemand zich nog precies herinnert waarom zij gekozen zijn. Frankrijk, door een president die zijn leven dankt aan het feit dat het revolutionaire Parijs zijn methodes heeft aangepast: de guillotine staat namelijk in het museum en het woedende volk, aangevoerd door de brandweer en symbolisch in elkaar geslagen door de politie bezet de boulevards in een traditionele, nazomerse revolutie. Andrew Burnham in Londen is verfrissend. Hij wil weer bij Europa. Hoe dat afloopt valt te bezien maar hij heeft alvast die nare schildpad van een Farage van zich heeft afgeschud en hij lijkt niet uit op direct militair conflict met Rusland. Toch, de Britse oud-naval commander Steve Jermy maakt zich zorgen over wat er achter zijn rug gebeurt.
Welke Europese middelmachten zouden de drie grote jongens – Duitsland, Frankrijk, Groot-Brittannië – kunnen helpen bij het beëindigen van deze vierde oorlog met Rusland sinds 1805? Spanje? Nee, ligt te ver van het front en Pedro Sánchez wordt in NAVO-kringen te zeer gewantrouwd. Italië? Met Meloni en haar on-ideologische achterban moet dat land geacht worden een ontnuchterende invloed te hebben op de Noord- en West-Europese opwinding over “Poetins wens” om door te stoten naar Europa. Polen? De Polen moeten nog beslissen of zij een grotere hekel hebben aan de Russen of aan de Oekraïners. Zoals steeds sinds 1870 toen Bismarck met zijn verenigde Duitse staat Frankrijk in het gelid zette: doorslaggevend is de positie van Duitsland.
Het gewicht van de VS
Misschien is de belangrijkste factor op de achtergrond wel dat de invloed van de Verenigde Staten op de Europese politiek afneemt. De Amerikaanse neo-conservatieven hebben in 2008 kans gezien om een vergaande toenadering tussen West-Europa en Rusland te voorkomen. Maar dit machtige Amerikaanse neo-conservatieve conglomeraat van belangen zal in de komende jaren zijn handen meer dan vol hebben met het in bedwang houden van de binnenlandse onvrede en met West-Azië. Mogelijk schept dat ruimte voor Europa in zijn relatie met Rusland.
Maakt dat een overeenkomst die blijvende vrede brengt mogelijk? De VS hebben belang bij het voortduren van de Oekraïne-crisis, omdat dat Rusland verzwakt. En waarom zouden zij, als Oekraïne eind dit jaar kapot gestreden op zijn rug ligt, investeren in een vredesovereenkomst die duurzaam de spanning zou kunnen wegnemen tussen Europa en Rusland? Als daardoor bovendien Europa ook nog eens de huidige NAVO ter discussie zou gaan stellen? Behalve de VS is er nog een belemmering voor de totstandkoming van overleg tussen Europa (of de ‘Europese drie’) en Rusland. Dat is de Russofobie die de laatste jaren het publieke debat is gaan overheersen. Die heeft het zicht belemmert op de werkelijke krachtsverhoudingen: het publiek ziet de Rusland als machtig genoeg om met succes Europa aan te vallen en gelooft vreemd genoeg tegelijkertijd dat Moskou de strijd tegen Oekraïne gaat verliezen.
Europa’s belang als leidraad?
Wat zou Europa zelf kunnen doen? Europa is nog te zwak en te afhankelijk van de Amerikanen om zelfstandig het beste te bereiken: een duurzame vrede rond Oekraïne die mede een basis legt voor economische samenwerking tussen Europa en Rusland en zo ook Oekraïne een toekomst geeft. Hopelijk ben ik te somber, maar ik zie de VS daar niet in mee gaan. Het maximaal haalbare is waarschijnlijk een staakt-het-vuren met de huidige frontlijn als voorlopige grens en met een neutraal Oekraïne, geen wederopbouw van zijn leger, laat staan NAVO-lidmaatschap. De havens van Odessa weer in bedrijf en misschien verkiezingen in Oost- en West-Oekraïne onder toeziend oog van Moskou en Washington. Een soort stilstaand fietsen zoals in de baanwielrennerij. Onrechtvaardig? Absoluut. Maar het alternatief is oorlog tussen Rusland en een coalitie van enkele Europese landen die de Europese eenheid voor lange tijd verzwakt, ook onze economie ondermijnt en dus ten koste gaat van sociale uitgaven en politieke stabiliteit en Oekraïne laat wegzinken in een moeras. En, met een nucleaire dreiging op de achtergrond.
De bal ligt weer in Berlijn
Het wachten is op de Duitse politiek. Merz, de CDU en de Russofoben op links lijken onbeweeglijk. Maar het succes van de AfD geeft aan dat er wat gaande is. Nu moeten de feiten nog doordringen tot de mainstream media en het Europese publiek. De bevolking van Oekraïne namelijk is sinds 1990 gedaald van 52 miljoen tot 20 á 25 miljoen. Dit zal verder dalen door werkloosheid, emigratie, te laag geboortecijfer, hoge sterfte door oorlog en (dus) een zeer scheve bevolkingspiramide. De export via Odessa van deze landbouwstaat ligt vrijwel stil, het oogstseizoen van 2027 is al vrijwel zeker mislukt (inzaaien), de zware industrie en veel infrastructuur is vernietigd. Zie het betreffende deel van het interview van John Mearsheimer met de Oekraïner Ruslan Bortnik van 3 oktober j.l. De omringende ex-communistische landen zullen niet geneigd zijn Oekraïne er bovenop te helpen.
Dit is het startpunt in het scenario dat ik hierboven “het maximaal haalbare” noem. Herr Wadepuhl is daarvoor de sherpa.
J.W. Schnerr, 8 oktober 2026
Nb: 1. Over de mogelijke vervlechting van de huidige Amerikaanse Oekraïnepolitiek met zakelijke belangen, zie dit bericht in de NYT en Oil&Gas. 2. Dat Oekraïne een deal met Rusland nodig heeft is niet nieuw; zie de Oekraïnse Julia Mendel in Time in januari vorig jaar.